७ नोव्हेंबर : महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा शाळा प्रवेश दिन!

साताऱ्याच्या मातीतून सुरू झालेला ज्ञानाचा प्रवास जगासाठी ठरला परिवर्तनाचा महामार्ग

07 November, 2026

७ नोव्हेंबर : महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा शाळा प्रवेश दिन!

साताऱ्याच्या मातीतून सुरू झालेला ज्ञानाचा प्रवास जगासाठी ठरला परिवर्तनाचा महामार्ग

लेखक : सुरेश बोतालजी

भारतीय इतिहासात काही दिवस असे असतात की, त्या दिवसांचे महत्त्व केवळ दिनदर्शिकेपुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते समाजाच्या परिवर्तनाचे प्रतीक बनतात. ७ नोव्हेंबर हा असाच एक ऐतिहासिक दिवस. भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, विश्वरत्न, महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या शालेय प्रवेशाचा हा दिवस महाराष्ट्रात 'विद्यार्थी दिवस' म्हणून साजरा केला जातो. विशेष अभिमानाची बाब म्हणजे या ऐतिहासिक घटनेचे साक्षीदार आपला सातारा जिल्हा आहे.

७ नोव्हेंबर १९०० रोजी बाल भीमरावांनी सातारा शहरातील तत्कालीन गव्हर्नमेंट हायस्कूलमध्ये, आजच्या श्रीमंत छत्रपती प्रतापसिंह महाराज (थोरले) हायस्कूलमध्ये प्रवेश घेतला. शाळेच्या प्रवेश नोंदवहीत अनुक्रमांक १९१४ वर त्यांच्या नावाची नोंद आहे. या ऐतिहासिक नोंदीमुळे साताऱ्याच्या भूमीला बाबासाहेबांच्या शैक्षणिक प्रवासातील एक अनमोल स्थान प्राप्त झाले आहे. हा केवळ एका विद्यार्थ्याचा शाळेतील प्रवेश नव्हता, तर पुढे कोट्यवधी वंचित, शोषित आणि उपेक्षितांच्या जीवनात ज्ञानाचा प्रकाश निर्माण करणाऱ्या महामानवाच्या महान प्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा होता.

संघर्षातून घडलेले व्यक्तिमत्त्व

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्य प्रदेशातील महू येथे झाला. त्यांचे वडील रामजी मालोजी सकपाळ हे सैन्यात कार्यरत होते. कुटुंबाची परिस्थिती सामान्य होती; परंतु रामजीबाबांनी आपल्या मुलांच्या शिक्षणाला विशेष महत्त्व दिले. बालपणापासूनच भीमराव बुद्धिमान, जिज्ञासू आणि अभ्यासू होते.

मात्र त्या काळातील भारतीय समाजव्यवस्था जातिभेद, अस्पृश्यता आणि सामाजिक विषमतेने ग्रासलेली होती. जातीच्या आधारावर माणसाला माणूस म्हणून वागणूक मिळत नव्हती. शिक्षणासारख्या मूलभूत अधिकारापासूनही अनेक समाजघटकांना वंचित ठेवले जात होते. अशा परिस्थितीत एका वंचित समाजातील मुलाने शिक्षण घेणे हेच मोठे आव्हान होते.

शाळेत असताना बाबासाहेबांना अनेक अपमानास्पद अनुभवांना सामोरे जावे लागले. इतर विद्यार्थ्यांबरोबर बसण्याची मुभा नव्हती. पाणी पिण्यासाठीही दुसऱ्याच्या मदतीची वाट पाहावी लागत असे. सामाजिक भेदभावाच्या या कटू अनुभवांनी त्यांच्या मनावर खोल परिणाम केला. परंतु त्यांनी परिस्थितीसमोर कधीही हार मानली नाही. उलट शिक्षणाच्या माध्यमातून या अन्यायकारक व्यवस्थेला आव्हान देण्याचा निर्धार केला.

साताऱ्याच्या भूमीशी बाबासाहेबांचे ऐतिहासिक नाते

सातारा जिल्ह्याला ऐतिहासिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक परंपरेचा मोठा वारसा लाभला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमाने पावन झालेल्या या भूमीत अनेक समाजसुधारकांनी परिवर्तनाचे विचार रुजवले. याच सातारा नगरीत बाल भीमरावांच्या शैक्षणिक प्रवासातील महत्त्वाचा टप्पा घडला.

७ नोव्हेंबर १९०० रोजी त्यांनी साताऱ्यातील शाळेत प्रवेश घेतला. शाळेच्या ऐतिहासिक नोंदवहीत त्यांचे नाव आणि स्वाक्षरी आजही जतन करण्यात आली आहे. या नोंदवहीतील अनुक्रमांक १९१४ हा केवळ एक क्रमांक नाही, तर भारतीय सामाजिक क्रांतीच्या इतिहासातील सुवर्णाक्षरांनी लिहिलेला संदर्भ आहे.

साताऱ्यातील प्रतापसिंह हायस्कूलला त्यामुळे राष्ट्रीय स्तरावर विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. साताऱ्याच्या प्रत्येक नागरिकाने या ऐतिहासिक वारशाचा अभिमान बाळगला पाहिजे. बाबासाहेबांच्या शैक्षणिक प्रवासाशी जोडलेली ही वास्तू केवळ शाळा नसून ज्ञान, संघर्ष, जिद्द आणि सामाजिक परिवर्तनाची प्रेरणास्थळी आहे.

शिक्षण हेच मुक्तीचे प्रभावी शस्त्र

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी शिक्षणाला आपल्या जीवनात सर्वोच्च स्थान दिले. शिक्षणाशिवाय समाजाची प्रगती होऊ शकत नाही, व्यक्तीला स्वाभिमानाने जगता येत नाही आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे सामर्थ्य निर्माण होत नाही, हे त्यांनी ओळखले होते.

त्यांनी पुढे मुंबईतील एल्फिन्स्टन महाविद्यालयातून शिक्षण घेतले. उच्च शिक्षणासाठी परदेशात जाऊन अमेरिकेतील कोलंबिया विद्यापीठ आणि इंग्लंडमधील लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स येथे अभ्यास केला. अर्थशास्त्र, राज्यशास्त्र, कायदा, समाजशास्त्र आणि इतिहास अशा विविध विषयांचा त्यांनी सखोल अभ्यास केला. अनेक पदव्या आणि उच्च शैक्षणिक पात्रता संपादन करून त्यांनी आपल्या ज्ञानाची उंची जगाला दाखवून दिली.

त्यांचा हा प्रवास सहज-सोप्या परिस्थितीत घडलेला नव्हता. आर्थिक अडचणी, सामाजिक भेदभाव, अपमान आणि असंख्य संकटांवर मात करून त्यांनी ज्ञानसाधना केली. म्हणूनच बाबासाहेबांचे जीवन विद्यार्थ्यांसाठी केवळ इतिहासाचा विषय नाही, तर संघर्षातून यश मिळविण्याचा जिवंत आदर्श आहे.

त्यांनी दिलेला 'शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा' हा संदेश आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. या संदेशातील पहिला शब्द 'शिका' हा त्यांच्या संपूर्ण विचारविश्वाचा पाया आहे. कारण शिकलेला माणूस विचार करू शकतो, योग्य-अयोग्य ओळखू शकतो आणि स्वतःच्या हक्कांसाठी उभा राहू शकतो.

सामाजिक परिवर्तनाचे महान शिल्पकार

बाबासाहेबांनी केवळ स्वतःचे आयुष्य घडवले नाही, तर संपूर्ण समाजाच्या उन्नतीसाठी आपले जीवन समर्पित केले. अस्पृश्यता, जातिभेद, सामाजिक अन्याय आणि स्त्री-पुरुष असमानतेविरुद्ध त्यांनी अखंड संघर्ष केला. महाडचा चवदार तळे सत्याग्रह, मनुस्मृती दहन, काळाराम मंदिर प्रवेश आंदोलन अशा अनेक ऐतिहासिक चळवळींच्या माध्यमातून त्यांनी मानवी प्रतिष्ठा आणि समानतेचा आवाज बुलंद केला.

त्यांच्या संघर्षाचा केंद्रबिंदू हा माणूस आणि माणुसकी होता. कोणत्याही व्यक्तीची किंमत तिच्या जातीवरून नव्हे, तर तिच्या कर्तृत्वावरून ठरली पाहिजे, हा त्यांचा विचार होता. प्रत्येकाला शिक्षण, स्वातंत्र्य, समान संधी आणि सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळाला पाहिजे, यासाठी त्यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले.

स्वातंत्र्यानंतर भारतीय राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. भारतीय संविधानाने देशाला स्वातंत्र्य, समता, बंधुता, न्याय आणि धर्मनिरपेक्षतेची मूल्ये दिली. आज भारतातील प्रत्येक नागरिकाला मिळालेले मूलभूत अधिकार हे बाबासाहेबांच्या दूरदृष्टीचे आणि लोकशाहीवरील दृढ विश्वासाचे प्रतीक आहेत.

आजच्या विद्यार्थ्यांसाठी बाबासाहेबांचा संदेश

आज विज्ञान, तंत्रज्ञान, डिजिटल माध्यमे, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि जागतिक स्पर्धेचे युग आहे. विद्यार्थ्यांसमोर संधींचे मोठे विश्व खुले झाले आहे. मात्र या संधींचा योग्य उपयोग करण्यासाठी जिद्द, चिकाटी, शिस्त आणि ज्ञानाची भूक आवश्यक आहे.

आजच्या विद्यार्थ्यांनी बाबासाहेबांचे जीवन समजून घेताना केवळ त्यांचे फोटो लावणे, घोषणा देणे किंवा जयंती साजरी करणे एवढ्यावर थांबू नये. त्यांनी बाबासाहेबांचे साहित्य वाचले पाहिजे, त्यांचे विचार समजून घेतले पाहिजेत आणि आपल्या जीवनात आत्मसात केले पाहिजेत.

गरीब कुटुंबातील विद्यार्थ्याने परिस्थितीला दोष देण्याऐवजी शिक्षणाच्या माध्यमातून स्वतःचे भविष्य घडवावे. मुलींना उच्च शिक्षणाच्या संधी मिळाल्या पाहिजेत. ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांनाही दर्जेदार शिक्षण मिळाले पाहिजे. डिजिटल शिक्षण, वाचन संस्कृती, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि सामाजिक जाणीव यांचा विकास झाला पाहिजे. हीच बाबासाहेबांच्या विचारांना खरी मानवंदना ठरेल.

साताऱ्याने जपावा बाबासाहेबांचा ऐतिहासिक वारसा

७ नोव्हेंबर हा दिवस साताऱ्यासाठी विशेष अभिमानाचा आहे. कारण विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या शालेय जीवनातील महत्त्वाचा अध्याय या भूमीत लिहिला गेला. त्यामुळे साताऱ्यातील ऐतिहासिक प्रतापसिंह हायस्कूलचा वारसा अधिक व्यापक पद्धतीने जतन करणे आवश्यक आहे.

शाळेतील ऐतिहासिक नोंदवहीचे संरक्षण, बाबासाहेबांच्या जीवनावर आधारित कायमस्वरूपी प्रदर्शन, विद्यार्थ्यांसाठी अभ्यासभेटी, व्याख्याने, ग्रंथप्रदर्शने आणि संशोधनपर उपक्रम राबवले गेले पाहिजेत. देशाच्या कानाकोपऱ्यातून विद्यार्थी, अभ्यासक आणि पर्यटक साताऱ्यात येऊन या ऐतिहासिक स्थळाला भेट देतील, अशी व्यवस्था निर्माण झाली पाहिजे.

साताऱ्याची ही ओळख केवळ जिल्ह्यापुरती मर्यादित न राहता राष्ट्रीय शैक्षणिक आणि सामाजिक पर्यटनाचा महत्त्वाचा भाग बनली पाहिजे.

शेवटी...

७ नोव्हेंबर १९०० रोजी शाळेच्या दारात प्रवेश करणारा तो बालक पुढे भारताच्या इतिहासातील सर्वांत महान विद्वानांपैकी एक झाला. त्याने ज्ञानाच्या बळावर अन्यायाला आव्हान दिले, वंचितांना स्वाभिमान दिला, महिलांच्या अधिकारांसाठी आवाज उठवला आणि देशाला लोकशाही राज्यघटनेची अमूल्य देणगी दिली.

आज ७ नोव्हेंबर रोजी आपण विद्यार्थी दिवस साजरा करत असताना एक संकल्प केला पाहिजे. प्रत्येक घरात शिक्षणाचा दिवा पेटला पाहिजे. प्रत्येक मुलाला आणि मुलीला शिकण्याची संधी मिळाली पाहिजे. जात, धर्म, भाषा, आर्थिक परिस्थिती यापलीकडे जाऊन माणुसकी आणि समानतेची भावना रुजली पाहिजे.

बाबासाहेबांनी दाखवून दिलेला मार्ग हा केवळ एका समाजाचा मार्ग नाही, तर संपूर्ण मानवजातीच्या प्रगतीचा मार्ग आहे. त्यांचे विचार कालातीत आहेत. त्यांच्या संघर्षाची प्रेरणा प्रत्येक पिढीला नवी दिशा देत राहील.

साताऱ्याच्या मातीतून सुरू झालेल्या त्या ज्ञानप्रवासाने संपूर्ण भारताला नवी ओळख दिली. म्हणूनच ७ नोव्हेंबर हा केवळ शाळा प्रवेश दिन नाही, तर ज्ञानक्रांतीचा, स्वाभिमानाचा आणि सामाजिक परिवर्तनाचा ऐतिहासिक दिवस आहे.

विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या चरणी विनम्र अभिवादन!

जय भीम!