राजे उमाजी नाईक : ब्रिटिश सत्तेला हादरा देणारा महाराष्ट्राचा आद्य क्रांतिकारक

मरणोत्तर भारतरत्न देण्याची मागणी; १८५७ पूर्वीच ब्रिटिशांविरुद्ध उभारलेल्या सशस्त्र लढ्याची इतिहासातून नव्याने उजळणी

09 September, 2026

राजे उमाजी नाईक : ब्रिटिश सत्तेला हादरा देणारा महाराष्ट्राचा आद्य क्रांतिकारक

मरणोत्तर भारतरत्न देण्याची मागणी; १८५७ पूर्वीच ब्रिटिशांविरुद्ध उभारलेल्या सशस्त्र लढ्याची इतिहासातून नव्याने उजळणी

भिवडी : महाराष्ट्राच्या मातीत ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सत्तेविरुद्ध सशस्त्र प्रतिकाराची ज्योत पेटविणाऱ्या प्रारंभीच्या क्रांतिकारकांमध्ये राजे उमाजी नाईक यांचे नाव अत्यंत महत्त्वाचे आहे. स्वराज्याची प्रेरणा, अन्यायाविरुद्धचा संघर्ष, पारंपरिक हक्कांचे संरक्षण आणि परकीय सत्तेला विरोध या विचारांतून उमाजी नाईकांनी ब्रिटिशांविरुद्ध लढा उभारला. त्यांच्या संघर्षाचा इतिहास केवळ एका समाजापुरता मर्यादित नसून महाराष्ट्राच्या आणि भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या व्यापक इतिहासातील महत्त्वाचा अध्याय आहे. त्यामुळे राजे उमाजी नाईक यांच्या कार्याची राष्ट्रीय पातळीवर योग्य दखल घेऊन त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न देण्यात यावे, अशी मागणी भिवडी येथे झालेल्या कार्यक्रमात करण्यात आली.

७ सप्टेंबर १७९१ रोजी भिवडीत जन्म

राजे उमाजी नाईक यांचा जन्म ७ सप्टेंबर १७९१ रोजी पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यातील भिवडी येथे झाला. भिवडी ही त्यांची जन्मभूमी असून आजही उमाजी नाईकांच्या इतिहासाशी जोडलेले महत्त्वाचे ठिकाण म्हणून तिच्याकडे पाहिले जाते.

उमाजी नाईकांचा जन्म अशा काळात झाला, जेव्हा महाराष्ट्रातील राजकीय परिस्थितीत मोठे बदल घडत होते. मराठा सत्तेचा प्रभाव कमी होत होता आणि ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी आपले साम्राज्य विस्तारत होती. पारंपरिक सत्ताव्यवस्था, वतने, हक्क आणि उपजीविकेच्या पद्धती बदलत होत्या. या बदलांचा स्थानिक समाजांवर मोठा परिणाम झाला.

रामोशी समाजाची पारंपरिक भूमिका

उमाजी नाईकांच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना रामोशी समाजाच्या पारंपरिक भूमिकेकडे दुर्लक्ष करता येत नाही. किल्ल्यांची रखवाली, गस्त, घाटवाटांचे संरक्षण, संदेशवहन आणि गुप्तवार्ता यामध्ये रामोशी समाजातील लोकांचे महत्त्वाचे योगदान होते.

पुरंदर परिसरातील डोंगर-दऱ्या आणि किल्ल्यांचे वातावरण उमाजी नाईकांच्या बालपणाशी जोडलेले होते. त्यांच्या कुटुंबाचा पुरंदर किल्ल्याच्या संरक्षणाशी संबंध असल्याचा उल्लेख इतिहासाच्या नोंदींमध्ये आढळतो. त्यामुळे शस्त्रविद्या, डोंगर-दऱ्यांचे ज्ञान आणि संरक्षणाची परंपरा त्यांना लहानपणापासूनच लाभली.

ब्रिटिश सत्ता महाराष्ट्रात रुजू लागल्यानंतर पारंपरिक व्यवस्था मोडीत निघाली. अनेक समुदायांच्या पारंपरिक उपजीविकेवर परिणाम झाला. रामोशी समाजालाही या बदलाचा फटका बसला. त्यामुळे ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध असंतोष निर्माण होण्यास पोषक परिस्थिती तयार झाली.

शिवरायांच्या विचारांची प्रेरणा

राजे उमाजी नाईक यांच्या संघर्षावर छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याच्या विचारांचा प्रभाव होता, असे विविध ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते. स्वराज्य, स्वाभिमान आणि अन्यायाविरुद्ध प्रतिकार हे त्यांच्या संघर्षाचे प्रमुख आधार होते.

ब्रिटिशांकडे मोठे सैन्य आणि आधुनिक शस्त्रास्त्रे असताना उमाजी नाईकांनी डोंगर-दऱ्या, जंगल आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा वापर करून गनिमी पद्धतीने संघर्ष केला. त्यामुळे ब्रिटिश प्रशासनासाठी उमाजी नाईक हे मोठे आव्हान बनले.

कैदेतही शिकण्याची जिद्द

उमाजी नाईकांच्या जीवनातील एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांची शिकण्याची वृत्ती. ब्रिटिशांच्या कारवाईला सामोरे जाताना त्यांना तुरुंगवास भोगावा लागला. स्क्रीनशॉटमधील निवेदनानुसार कैदेत असताना त्यांनी वाचन आणि लेखन शिकले. तुरुंगातून बाहेर आल्यानंतर त्यांचा संघर्ष अधिक संघटित स्वरूपात पुढे गेला.

यातून उमाजी नाईक हे केवळ शस्त्राच्या जोरावर लढणारे योद्धा नव्हते, तर परिस्थितीचे आकलन करून त्यातून शिकणारे नेतृत्व होते, असे दिसून येते.

१८२४ मध्ये भांबुर्ड्याच्या खजिन्यावर धाड

उमाजी नाईकांच्या संघर्षातील महत्त्वाच्या घटनांपैकी एक म्हणजे १८२४-२५ च्या सुमारास भांबुर्डा येथील सरकारी खजिन्यावर घातलेली धाड. या कारवाईने ब्रिटिश प्रशासनाचे लक्ष उमाजी नाईकांकडे वेधले गेले.

उमाजी नाईकांनी आपल्या सभोवतालच्या तरुणांना संघटित केले. रामोशी समाजाबरोबरच इतर स्थानिक घटकांनाही त्यांनी आपल्या संघर्षात सहभागी करून घेतले. ब्रिटिशांविरुद्ध संघर्ष करण्यासाठी संघटन, नियोजन आणि गनिमी युद्धपद्धतीचा त्यांनी प्रभावी वापर केला.

१८२६ मध्ये स्वतःला ‘राजे’ घोषित केले

उमाजी नाईकांचा संघर्ष केवळ ब्रिटिशांच्या विरोधातील छापामार कारवायांपुरता मर्यादित राहिला नाही. भारत सरकारच्या ऐतिहासिक नोंदीनुसार १८२६ मध्ये उमाजी नाईकांनी स्वतःला राजा घोषित केले.

त्यांनी ब्रिटिश सत्तेला पर्याय म्हणून स्वतंत्र व्यवस्था उभारण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या प्रभावक्षेत्रात न्यायनिवाडा आणि महसूल व्यवस्थेच्या माध्यमातून स्वतःची सत्ता प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

स्क्रीनशॉटमधील निवेदनातही १८२६ मध्ये उमाजी नाईकांनी स्वतःचा राज्याभिषेक करून ‘उमा राजे’ म्हणून कार्य करण्यास सुरुवात केल्याचा उल्लेख आहे.

ब्रिटिशांना खुले आव्हान

उमाजी नाईकांचा प्रभाव वाढत असताना ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांना पकडण्यासाठी अनेक उपाय सुरू केले. ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जाहीरनामे काढले. उमाजी नाईकांनीही ब्रिटिशांना खुले आव्हान दिले.

१८२७ मध्ये त्यांच्या संघर्षाला अधिक व्यापक स्वरूप आले. ब्रिटिश प्रशासनाच्या महसूल व्यवस्थेला विरोध करत त्यांनी काही भागात स्वतःची व्यवस्था निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदीनुसार त्यांच्या प्रभावाखालील काही गावांनी त्यांना महसूल दिल्याचाही उल्लेख आढळतो.

ब्रिटिशांनी कुटुंबीयांना पकडले

उमाजी नाईकांना पकडण्यात अपयश येत असल्याने ब्रिटिशांनी त्यांच्या कुटुंबीयांवर दबाव आणण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या पत्नी आणि मुलांना ब्रिटिशांनी ताब्यात घेतल्याची नोंद इतिहासात आहे.

या परिस्थितीत उमाजी नाईकांनी काही काळ ब्रिटिशांसमोर शरणागती पत्करली. त्यानंतर १८२८-२९ या काळात ब्रिटिशांनी त्यांच्यावर पुणे आणि सातारा परिसरात शांतता राखण्याची जबाबदारी सोपविल्याचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे.

मात्र हा समझोता फार काळ टिकला नाही. ब्रिटिश प्रशासन आणि उमाजी नाईक यांच्यातील अविश्वास कायम राहिला. पुन्हा संघर्षाची परिस्थिती निर्माण झाली आणि उमाजी नाईकांनी ब्रिटिशांविरुद्ध आपली संघटना उभी केली.

१८३१ चा स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा

उमाजी नाईकांच्या इतिहासातील सर्वात महत्त्वाच्या घटनांपैकी एक म्हणजे १८३१ मध्ये काढलेला जाहीरनामा. मराठी विश्वकोशाने या जाहीरनाम्याचा उल्लेख ‘स्वातंत्र्याचा जाहीरनामा’ असा केला आहे.

१६ फेब्रुवारी १८३१ रोजी उमाजी नाईकांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध व्यापक प्रतिकाराचे आवाहन केले. कंपनी सरकारला महसूल देऊ नये, भारतीय सैनिकांनी ब्रिटिशांच्या आदेशांचे पालन करू नये आणि परकीय सत्तेविरुद्ध उभे राहावे, अशा स्वरूपाचा संदेश या जाहीरनाम्यात होता.

या जाहीरनाम्याचे महत्त्व मोठे आहे. कारण उमाजी नाईकांचा संघर्ष केवळ एखाद्या गावाचा किंवा एका समाजाचा प्रश्न राहिलेला नव्हता. त्यांनी व्यापक पातळीवर ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध लोकांना संघटित करण्याचा प्रयत्न केला.

‘हिंदुस्थान’चा व्यापक उल्लेख

उमाजी नाईकांच्या जाहीरनाम्यात हिंदुस्थानातील विविध घटकांना सहभागी होण्याचे आवाहन करण्यात आले होते. हिंदू-मुस्लिम सत्ताधारी, सरदार, जमीनदार, वतनदार आणि सामान्य जनता अशा विविध घटकांना या प्रतिकारात सहभागी होण्याचे आवाहन केल्याची नोंद मराठी विश्वकोशात आहे.

त्या काळात आजच्या अर्थाने आधुनिक भारतीय राष्ट्रराज्य अस्तित्वात नव्हते. तरीही ‘हिंदुस्थान’ या व्यापक संकल्पनेचा जाहीरनाम्यातील उल्लेख हा उमाजी नाईकांच्या संघर्षाचा व्यापक राजकीय आवाका दाखवणारा महत्त्वाचा मुद्दा आहे.

ब्रिटिशांनी जाहीर केले मोठे बक्षीस

उमाजी नाईकांचा प्रभाव वाढत गेल्याने ब्रिटिश प्रशासन अस्वस्थ झाले. त्यांना पकडण्यासाठी विशेष मोहिमा सुरू करण्यात आल्या.

८ ऑगस्ट १८३१ रोजी उमाजी नाईकांना पकडून देणाऱ्यास १० हजार रुपयांचे बक्षीस आणि ४०० बिघे जमीन देण्याची घोषणा ब्रिटिशांनी केली. त्या काळाच्या तुलनेत ही अत्यंत मोठी रक्कम होती.

यावरून ब्रिटिश प्रशासन उमाजी नाईकांना किती गंभीर धोका मानत होते, याची कल्पना येते. मोठे बक्षीस जाहीर करूनही काही काळ उमाजी नाईक ब्रिटिशांच्या हाती लागले नाहीत.

अखेर उत्रोळी येथे अटक

ब्रिटिशांनी शस्त्रबळाबरोबरच उमाजी नाईकांच्या विरोधातील फितुरीचा मार्गही वापरला. अखेर १५ डिसेंबर १८३१ रोजी भोर तालुक्यातील उत्रोळी येथे उमाजी नाईक ब्रिटिशांच्या ताब्यात सापडले.

अटकेनंतर त्यांना पुण्यात आणण्यात आले. त्यांच्यावर ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध बंड आणि राजद्रोहाचा खटला चालवण्यात आला.

पुण्यात फाशी

न्यायालयीन प्रक्रियेनंतर उमाजी नाईकांना मृत्युदंडाची शिक्षा सुनावण्यात आली.

३ फेब्रुवारी १८३२ रोजी पुण्यात राजे उमाजी नाईक यांना फाशी देण्यात आली. भारत सरकारच्या ऐतिहासिक नोंदीनुसार फाशीनंतर त्यांच्या मृतदेहाचे काही काळ प्रदर्शन करण्यात आले. ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध उठाव करण्याचे धाडस इतरांनी करू नये, यासाठी दहशतीचे वातावरण निर्माण करण्याचा हा प्रयत्न होता.

मात्र ब्रिटिशांनी केलेल्या या दहशतीमुळे उमाजी नाईकांचा इतिहास संपला नाही. उलट त्यांचे बलिदान पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरले.

उमाजी नाईक आणि १८५७ पूर्वीचा स्वातंत्र्यलढा

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास सांगताना १८५७ च्या उठावाला महत्त्वाचे स्थान आहे. मात्र ब्रिटिश सत्तेविरुद्धचा प्रतिकार त्यापूर्वीपासून सुरू होता.

उमाजी नाईकांचा सशस्त्र संघर्ष १८२० आणि १८३० च्या दशकात सुरू होता. म्हणजेच १८५७ च्या उठावाच्या अनेक वर्षे आधी त्यांनी ब्रिटिश सत्तेला आव्हान दिले होते.

म्हणूनच उमाजी नाईक यांना ब्रिटिशांविरुद्धच्या प्रारंभीच्या सशस्त्र क्रांतिकारकांपैकी एक मानले जाते. त्यांचा इतिहास भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या व्यापक संदर्भात अभ्यासण्याची गरज आहे.

ब्रिटिशांच्या नजरेत उमाजी नाईक

उमाजी नाईकांच्या प्रभावाची दखल ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या नोंदींमध्येही घेतली गेल्याचे भारत सरकारच्या ‘आझादी का अमृत महोत्सव’मधील माहितीत नमूद आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज हे उमाजींचे आदर्श होते आणि त्यांच्या नेतृत्वात मोठी क्षमता होती, असा आशय संबंधित नोंदींमध्ये आढळतो.

उमाजी नाईकांची कार्यपद्धती, संघटनशक्ती आणि गनिमी युद्धपद्धती यामुळे ब्रिटिश प्रशासन त्यांना मोठा धोका मानत होते.

‘दरोडेखोर’ की ‘क्रांतिकारक’?

इतिहासाच्या अभ्यासात उमाजी नाईकांच्या भूमिकेबाबत विविध मते आढळतात. ब्रिटिशांच्या अधिकृत नोंदींमध्ये ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध उठाव करणाऱ्यांना अनेकदा गुन्हेगार किंवा दरोडेखोर म्हणून संबोधले गेले. मात्र आज इतिहासाचा अभ्यास करताना त्या काळाची राजकीय आणि सामाजिक पार्श्वभूमीही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

ब्रिटिश सत्तेने पारंपरिक व्यवस्था बदलली, स्थानिक हक्क आणि उपजीविकेवर परिणाम झाला आणि त्यातून निर्माण झालेल्या असंतोषाला उमाजी नाईकांनी संघटित प्रतिकाराचे स्वरूप दिले.

त्यामुळे उमाजी नाईकांचा इतिहास केवळ ‘दरोडेखोरी’च्या चौकटीत पाहणे अपुरे ठरेल. त्यांच्या संघर्षात ब्रिटिश सत्तेला राजकीय आव्हान देणे, स्वतंत्र व्यवस्था निर्माण करण्याचा प्रयत्न, महसूल व्यवस्थेला विरोध आणि सशस्त्र प्रतिकार या अनेक बाबी होत्या.

भिवडीतील २३५वी जयंती

७ सप्टेंबर २०२६ रोजी राजे उमाजी नाईक यांची २३५वी जयंती भिवडी येथे विविध कार्यक्रमांनी साजरी करण्यात आल्याचे निवेदनात सांगण्यात आले. या कार्यक्रमात उमाजी नाईकांचे वंशज, सामाजिक संघटनांचे पदाधिकारी, विविध मान्यवर आणि मोठ्या संख्येने समाजबांधव उपस्थित असल्याचे सांगण्यात आले.

कार्यक्रमात उमाजी नाईकांच्या इतिहासाचे पुनर्मूल्यांकन, त्यांच्या कार्याला राष्ट्रीय पातळीवर योग्य स्थान, समाजाच्या विकासासाठी विविध उपक्रम आणि उमाजी नाईकांना मरणोत्तर भारतरत्न देण्याची मागणी करण्यात आली.

भारतरत्नाची मागणी

उमाजी नाईक यांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध केलेल्या संघर्षाची राष्ट्रीय पातळीवर योग्य दखल घेण्यात यावी, अशी मागणी आता पुढे येत आहे. त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न देण्यात यावे, अशी मागणी भिवडीतील कार्यक्रमात करण्यात आली.

मात्र येथे एक बाब स्पष्ट करणे आवश्यक आहे. उमाजी नाईकांना भारतरत्न जाहीर झालेले नाही. ही सध्या करण्यात आलेली मागणी आहे. त्यामुळे बातमीमध्ये ‘भारतरत्न देण्यात यावे’, ‘भारतरत्नाची मागणी’ अशीच अचूक मांडणी करणे योग्य आहे.

इतिहासाचे पुनर्मूल्यांकन आवश्यक

राजे उमाजी नाईकांचा इतिहास केवळ जयंतीच्या निमित्ताने आठवण्यापेक्षा त्याचा सखोल अभ्यास होणे आवश्यक आहे. त्यांच्या जीवनाशी संबंधित ब्रिटिश कागदपत्रे, न्यायालयीन नोंदी, जाहीरनामे, स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा आणि उपलब्ध संशोधन यांचे एकत्रित दस्तऐवजीकरण झाले पाहिजे.

भिवडी आणि पुरंदर परिसरातील उमाजी नाईकांशी संबंधित ऐतिहासिक स्थळांचे संवर्धन झाले पाहिजे. त्यांच्या नावाने संशोधन केंद्र, संग्रहालय, ग्रंथालय किंवा इतिहास अभ्यास केंद्र उभारण्याची गरज आहे. त्यांच्या संघर्षाचा इतिहास शालेय आणि महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांपर्यंत वस्तुनिष्ठ पद्धतीने पोहोचविणेही आवश्यक आहे.

राजे उमाजी नाईक हे महाराष्ट्राच्या स्वाभिमानाचे प्रतीक

राजे उमाजी नाईक यांचे जीवन म्हणजे प्रतिकूल परिस्थितीत अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा आहे. ब्रिटिश साम्राज्याची ताकद मोठी असतानाही त्यांनी हार मानली नाही. आपल्या सहकाऱ्यांना संघटित केले, गनिमी पद्धतीने संघर्ष केला, ब्रिटिशांच्या महसूल व्यवस्थेला आव्हान दिले आणि स्वतंत्र व्यवस्था निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला.

अखेर त्यांना ब्रिटिशांनी पकडले आणि ३ फेब्रुवारी १८३२ रोजी पुण्यात फाशी दिली. मात्र फाशीने त्यांचे नाव इतिहासातून मिटवता आले नाही.

आज २३५ वर्षांनंतरही भिवडीच्या मातीत उमाजी नाईकांची स्मृती जिवंत आहे. त्यांच्या जन्मभूमीत होणारे कार्यक्रम, त्यांच्या नावाने उभ्या राहणाऱ्या चळवळी आणि त्यांच्या कार्याला राष्ट्रीय सन्मान मिळावा, यासाठी होत असलेल्या मागण्या ही त्यांच्या इतिहासाची नव्याने होत असलेली उजळणी आहे.

राजे उमाजी नाईक हे केवळ एका समाजाचे नायक नव्हते. ते ब्रिटिश सत्तेविरुद्धच्या प्रारंभीच्या सशस्त्र प्रतिकाराचे महत्त्वाचे प्रतीक होते. स्वराज्य, स्वाभिमान आणि अन्यायाविरुद्ध संघर्ष हा त्यांच्या जीवनाचा संदेश होता.

त्यामुळे उमाजी नाईकांचा इतिहास केवळ गौरवाच्या घोषणांपुरता न ठेवता संशोधनाच्या कसोटीवर तपासून पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचविणे, त्यांच्या जन्मभूमीचे आणि स्मृतिस्थळांचे संवर्धन करणे आणि राष्ट्रीय इतिहासात त्यांना योग्य स्थान मिळवून देणे हीच त्यांच्या स्मृतीला खरी आदरांजली ठरेल.

राजे उमाजी नाईकांना मरणोत्तर भारतरत्न द्या, ही मागणी आता त्यांच्या ऐतिहासिक योगदानाच्या राष्ट्रीय पुनर्मूल्यांकनाची मागणी म्हणून पुढे येत आहे.

-सुरेश बोतालजी संपादक