आंबेडकरवादी मातंग परिषद : इतिहासाच्या पुनर्लेखनाची आणि सामाजिक ऐक्याची नवी हाक

मातंग समाजाच्या ऐतिहासिक योगदानावर सखोल मंथन; राज्यभर परिषदांची चळवळ वेगात 'शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा' या संदेशाने सामाजिक परिवर्तनाची नवी हाक

22 July, 2026

आंबेडकरवादी मातंग परिषद : इतिहासाच्या पुनर्लेखनाची आणि सामाजिक ऐक्याची नवी हाक

– सुरेश बोताळजी

पुणे येथे प्रथमच आयोजित करण्यात आलेली 'आंबेडकरवादी मातंग परिषद – २०२६' ही केवळ एका समाजाचा मेळावा नव्हता; तर इतिहास, सामाजिक न्याय आणि संविधानिक मूल्यांच्या पुनर्स्मरणाचा एक महत्त्वपूर्ण वैचारिक उपक्रम ठरला. सत्यशोधक बहुजन आघाडी आणि ज्योतिबा सावित्री फाउंडेशन यांच्या संयुक्त विद्यमाने झालेल्या या परिषदेत मातंग समाजाच्या इतिहासातील योगदान, वर्तमानातील आव्हाने आणि भविष्यातील दिशा यांचा सर्वंकष आढावा घेण्यात आला. या परिषदेने एक महत्त्वाचा प्रश्न समाजासमोर उभा केला—भारतीय सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासात अनेक घटकांचे योगदान पुरेशा प्रमाणात नोंदले गेले आहे का?

भारतीय समाजसुधारणेचा इतिहास पाहिला तर महात्मा ज्योतिराव फुले, राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी समता, बंधुता आणि सामाजिक न्यायाची पायाभरणी केली. या परिवर्तनवादी चळवळींमध्ये अनेक समाजघटकांनी खांद्याला खांदा लावून सहभाग घेतला. मातंग समाज हा त्यापैकी एक महत्त्वाचा घटक आहे. महाडच्या चवदार तळ्याचा सत्याग्रह, नाशिकच्या काळाराम मंदिर प्रवेश आंदोलनापासून ते सामाजिक न्यायासाठीच्या अनेक संघर्षांमध्ये या समाजाने सक्रिय भूमिका बजावली. मात्र, कालांतराने या योगदानाचा उल्लेख तुलनेने कमी होत गेला, अशी भावना परिषदेत व्यक्त करण्यात आली.

इतिहास हा कोणत्याही एका समाजाची मक्तेदारी नसतो. तो अनेक ज्ञात-अज्ञात व्यक्तींच्या त्याग, संघर्ष आणि योगदानातून घडत असतो. त्यामुळे इतिहासाचा अभ्यास करताना सर्व घटकांचा न्याय्य आणि वस्तुनिष्ठ विचार होणे आवश्यक आहे. परिषदेत मांडण्यात आलेल्या या भूमिकेचा विचार गंभीरपणे करण्याची गरज आहे. समाजाच्या इतिहासात उपेक्षित राहिलेल्या व्यक्ती आणि घटनांचा अभ्यास झाला, तर सामाजिक समज अधिक व्यापक आणि समतोल होऊ शकते.

परिषदेत भाई माधवराव बागल, शहीद पोचीराम कांबळे, शकुंतला वायदंडे, विटाबाई नारायणगावकर, लोकशाहीर विठ्ठल उमप, आर. जी. खंडागळे यांसारख्या विविध क्षेत्रांत उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वांच्या योगदानाचा गौरव करण्यात आला. अशा व्यक्तींचे कार्य केवळ एका समाजापुरते मर्यादित न ठेवता महाराष्ट्राच्या सामाजिक-सांस्कृतिक वारशाचा भाग म्हणून अभ्यासले जाणे आवश्यक आहे. परिवर्तनाची चळवळ ही नेहमीच सामूहिक प्रयत्नांतून उभी राहिली आहे.

परिषदेत व्यक्त झालेला आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे सामाजिक ऐक्य. समाजात गैरसमज, अफवा आणि परस्पर संशय यांमुळे दुरावा निर्माण होतो. अशा परिस्थितीत संवाद, इतिहासाचा अभ्यास आणि संविधानिक मूल्यांवरील विश्वास यांच्या आधारे समाजात समन्वय निर्माण करणे अधिक आवश्यक ठरते. समतेच्या लढ्यात विविध वंचित समाजांनी परस्पर सहकार्याची भूमिका स्वीकारणे हीच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांची खरी दिशा आहे.

आज भारताची ओळख ही जगातील सर्वात मोठी लोकशाही म्हणून आहे. या लोकशाहीचा पाया भारतीय संविधानात आहे. संविधानाने प्रत्येक नागरिकाला समान अधिकार, समान संधी आणि सामाजिक न्यायाची हमी दिली आहे. त्यामुळे कोणत्याही सामाजिक प्रश्नावर चर्चा करताना संविधानाची चौकट आणि लोकशाहीची मूल्ये हीच मार्गदर्शक असली पाहिजेत. समाजातील विविध घटकांमध्ये सलोखा आणि विश्वास निर्माण करणे ही प्रत्येक परिवर्तनवादी चळवळीची जबाबदारी आहे.

पुण्यातील या परिषदेचा आणखी एक सकारात्मक पैलू म्हणजे वैचारिक संवादाला मिळालेले व्यासपीठ. सामाजिक प्रश्नांवर मतभेद असू शकतात; परंतु संवाद, अभ्यास आणि शांततामय चर्चेच्या माध्यमातूनच त्यावर विधायक मार्ग शोधता येतो. विविध विचारप्रवाहांतील लोकांना एकत्र आणून इतिहास, समाज आणि संविधान यांवर चर्चा घडवून आणणे ही लोकशाहीची ताकद आहे.

परिषदेनंतर राज्यातील इतर भागांतही अशा स्वरूपाचे कार्यक्रम आयोजित होत असल्याचे दिसते. यामुळे इतिहासाचा पुनर्विचार, समाजातील विविध घटकांच्या योगदानाचा अभ्यास आणि सामाजिक सलोखा यांसारख्या विषयांवर व्यापक चर्चा सुरू होण्याची शक्यता आहे. अशा चर्चेत संशोधन, पुरावे आणि वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोन यांना प्राधान्य दिले गेले, तर समाजजीवन अधिक समृद्ध होईल.

आजच्या काळात सर्वात मोठी गरज आहे ती सामाजिक ऐक्याची. जाती, पंथ, भाषा किंवा प्रदेश यांच्या भिंती उंचावण्याऐवजी समान ध्येयासाठी एकत्र येण्याची आवश्यकता आहे. महात्मा फुले यांनी सत्याचा शोध शिकवला, राजर्षी शाहू महाराजांनी सामाजिक न्यायाची दिशा दिली आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी संविधानाच्या माध्यमातून समानतेचा मार्ग दाखवला. हा वारसा जपणे आणि पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवणे हीच खरी परिवर्तनाची वाट आहे.

पुण्यातील 'आंबेडकरवादी मातंग परिषद – २०२६' या उपक्रमाने इतिहासातील दुर्लक्षित योगदानाचा पुनर्शोध घेण्याची, संविधानिक मूल्यांवर आधारित सामाजिक ऐक्याची आणि समतेच्या विचारांची नव्याने उजळणी करण्याची संधी दिली आहे. ही संधी केवळ एका समाजापुरती न राहता संपूर्ण समाजाच्या विधायक संवादासाठी उपयोगी पडली, तर त्यातून अधिक समताधिष्ठित, न्याय्य आणि लोकशाही मूल्यांवर आधारित समाजव्यवस्था उभारण्याच्या प्रयत्नांना निश्चितच बळ मिळेल.

आंबेडकरी मातंग परिषद : परिवर्तनाच्या इतिहासाचा पुनर्शोध

– सुरेश बोताळजी

पुण्यात भरलेली 'आंबेडकरी मातंग परिषद – २०२६' ही केवळ एका समाजाचा मेळावा नव्हती; ती भारतीय सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासातील दुर्लक्षित योगदानाचा पुनर्शोध घेणारी वैचारिक परिषद ठरली. सत्यशोधक बहुजन आघाडी आणि ज्योतिबा सावित्री फाउंडेशन यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित या परिषदेत बुद्ध धम्मापासून आधुनिक संविधानवादापर्यंतच्या प्रवासात मातंग समाजाच्या सहभागाचा आढावा घेण्यात आला. इतिहासाकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची गरज या परिषदेतून अधोरेखित झाली.

भारतीय समाजसुधारणेच्या इतिहासात महात्मा बुद्ध, महात्मा ज्योतिराव फुले, महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे, भगवान बसवेश्वर, राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर या महापुरुषांनी समता, न्याय आणि मानवी प्रतिष्ठेचा विचार पुढे नेला. या विचारांच्या प्रसारासाठी विविध समाजघटकांनी योगदान दिले. परिषदेत मांडण्यात आलेला मुख्य मुद्दा असा होता की, या परिवर्तनवादी प्रवाहात मातंग समाजाचाही सहभाग महत्त्वाचा होता आणि त्याचा अधिक सखोल अभ्यास होणे आवश्यक आहे.

महात्मा फुले यांच्या सत्यशोधक चळवळीने जातीभेद, अंधश्रद्धा आणि पुरोहितशाहीला दिलेले आव्हान भारतीय समाजाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा होता. शिक्षण, सामाजिक समता आणि शोषितांच्या संघटनासाठी उभारलेल्या या चळवळीत अनेक वंचित घटकांबरोबर मातंग समाजातील कार्यकर्त्यांनीही सहभाग घेतल्याचा उल्लेख परिषदेत करण्यात आला. त्याचप्रमाणे महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या अस्पृश्यतानिवारण कार्याची आणि 'मांगवाडा' प्रयोगाची आठवण करून सामाजिक सुधारणेच्या व्यापक प्रयत्नांकडे लक्ष वेधण्यात आले.

परिषदेत भगवान बसवेश्वरांच्या 'अनुभव मंडपा'चाही उल्लेख झाला. विविध सामाजिक स्तरांतील लोकांना मुक्तपणे विचार मांडण्याची संधी देणारी ही परंपरा लोकशाही मूल्यांची ऐतिहासिक अभिव्यक्ती मानली जाते. अशा संदर्भांच्या माध्यमातून भारतीय समाजातील समतेच्या विचारांचा ऐतिहासिक प्रवास अधोरेखित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कार्याचा प्रभाव केवळ राजकारण किंवा कायदेनिर्मितीपुरता मर्यादित नव्हता. त्यांनी शिक्षण, संघटन आणि सामाजिक न्याय यांचा दिलेला संदेश सर्व वंचित समाजांसाठी प्रेरणादायी ठरला. बाबासाहेबांनी लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्ससारख्या जागतिक दर्जाच्या संस्थेत शिक्षण घेतले आणि त्या ज्ञानाचा उपयोग भारतीय समाजातील विषमता दूर करण्यासाठी केला. ज्ञान आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा परस्परसंबंध परिषदेत विशेषत्वाने अधोरेखित करण्यात आला.

भाई माधवराव बागल, शकुंतला वायदंडे, विठाबाई नारायणगावकर, लोकशाहीर विठ्ठल उमप, आर. जी. खंडागळे आणि नामांतर चळवळीतील शहीद पोचीराम कांबळे यांसारख्या व्यक्तींच्या कार्याचा गौरव परिषदेत करण्यात आला. या सर्वांनी सामाजिक, सांस्कृतिक आणि वैचारिक क्षेत्रात केलेले योगदान महाराष्ट्राच्या परिवर्तनवादी इतिहासाचा अविभाज्य भाग आहे. अशा व्यक्तिमत्त्वांचा अभ्यास हा समाजातील नव्या पिढीसाठी प्रेरणादायी ठरू शकतो.

परिषदेत भारतीय संविधान आणि लोकशाहीसमोरील सध्याच्या आव्हानांवरही चर्चा झाली. संविधानाने दिलेली समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि न्याय ही मूल्ये अधिक प्रभावीपणे समाजात रुजविण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करण्याची आवश्यकता व्यक्त करण्यात आली. सामाजिक बदल हा संघर्षातून घडतो, पण तो संवाद, शिक्षण आणि लोकशाही मार्गाने अधिक टिकाऊ बनतो, हा संदेश या चर्चेतून स्पष्ट झाला.

आजच्या काळात इतिहासाचा अभ्यास वस्तुनिष्ठपणे आणि पुराव्यांच्या आधारे होणे आवश्यक आहे. विविध समाजघटकांच्या योगदानाचा सन्मान करताना समाजात ऐक्य, परस्पर आदर आणि संविधानिक मूल्यांवरील विश्वास वाढविणे ही काळाची गरज आहे. कोणत्याही परिवर्तनवादी चळवळीचे अंतिम ध्येय हे समाजात विभाजन नव्हे, तर समता आणि सामाजिक सलोखा निर्माण करणे हेच असते.

पुण्यातील 'आंबेडकरी मातंग परिषद – २०२६' या उपक्रमाने इतिहासातील अनेक संदर्भांकडे नव्याने पाहण्याची संधी उपलब्ध करून दिली. संशोधन, संवाद आणि सामाजिक ऐक्य यांच्या आधारावर पुढील वाटचाल झाली, तर महाराष्ट्राच्या परिवर्तनवादी परंपरेला नवी ऊर्जा मिळू शकते. समतेच्या समाजव्यवस्थेचे स्वप्न साकार करण्यासाठी महात्मा फुले, राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि इतर समाजसुधारकांनी दाखविलेल्या मार्गावर सर्व समाजघटकांनी एकत्रितपणे वाटचाल करणे, हीच या परिषदेची खरी प्रेरणा आहे.

जय भीम! जय संविधान! जय लहुजी!

जय भीम!
जय संविधान!
जय लहुजी!