आंबेडकरी चळवळीचा हा प्रवास प्रगतीकडे की अधोगतीकडे?

मतभेद असू द्या; पण महापुरुषांविषयीचा आदर आणि सामाजिक ऐक्य अबाधित राहू द्या

12 July, 2026

-सुरेश बोतालजी संपादक जरंडेश्वर समाचार :

महाराष्ट्रातील सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासात महात्मा ज्योतिराव फुले, राजर्षी शाहू महाराज,  विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांनी बहुजन समाजाला स्वाभिमान, शिक्षण, समता आणि संघर्षाची दिशा दिली. त्यांच्या विचारांमुळे वंचित समाजाला नवी ओळख मिळाली आणि सामाजिक न्यायाची चळवळ अधिक व्यापक झाली.

या प्रवासात अनेक कार्यकर्ते, अभ्यासक आणि प्राध्यापकांनीही समाजजागृतीसाठी महत्त्वाचे योगदान दिले. त्यामध्ये प्रा. सुकुमार कांबळे यांचे नावही घेतले जाते. अनेकांच्या मते त्यांनी मातंग समाजात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार पोहोचविण्याचे, 'जय भीम' हा स्वाभिमानाचा अभिवादनाचा संस्कार रुजविण्याचे तसेच घराघरांत महात्मा फुले आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची छायाचित्रे लावून सामाजिक प्रबोधन करण्याचे कार्य केले.

"प्रा. सुकुमार कांबळे यांनी फुले, शाहू, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांच्या समतावादी विचारांची पेरणी बहुजन समाजात, विशेषतः मातंग समाजामध्ये मोठ्या प्रमाणावर केली. 'जय भीम'चा स्वाभिमानी विचार, शिक्षणाचे महत्त्व आणि महापुरुषांच्या विचारांचा प्रसार घराघरांत पोहोचविण्यासाठी त्यांनी सातत्याने कार्य केले. त्यांच्या या सामाजिक आणि वैचारिक योगदानाकडे दुर्लक्ष करून केवळ एका मतभेदाच्या आधारे त्यांच्यावर टीका करणे योग्य ठरणार नाही. मतभेद असू शकतात; परंतु समाजजागृतीसाठी त्यांनी दिलेले योगदान विसरून चालणार नाही."

मात्र, अलीकडे अनुसूचित जातींच्या आरक्षणाच्या वर्गीकरणासंदर्भात त्यांनी व्यक्त केलेल्या मतांनंतर सामाजिक माध्यमांवर आणि काही ठिकाणी त्यांच्यावर तीव्र टीका होताना दिसत आहे. विचारांना विचारांनी उत्तर देणे ही लोकशाहीची परंपरा असली तरी वैयक्तिक पातळीवरील टीका, अपमानास्पद भाषा किंवा समाजात दरी निर्माण करणारे वक्तव्य कोणाच्याही हिताचे नाही.

प्रा. कांबळे यांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला, त्यांचे वैयक्तिक आयुष्य, त्यांचे सामाजिक निर्णय किंवा त्यांचे विचार यावर मतभेद असू शकतात. मात्र, त्यांच्याशी असहमती व्यक्त करताना सभ्यता आणि परस्पर आदर कायम ठेवणे हीच सामाजिक परिपक्वतेची खरी कसोटी आहे.

आज सर्वात मोठी चिंता एका व्यक्तीची नाही, तर आंबेडकरी चळवळीतील वाढत्या दुराव्याची आहे. महार आणि मातंग समाज हे दोन्ही समाज डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या सामाजिक न्यायाच्या विचारांशी जोडलेले आहेत. या दोन समाजांमध्ये अविश्वास किंवा संघर्ष निर्माण झाला, तर त्याचा तोटा संपूर्ण बहुजन चळवळीला होऊ शकतो.

प्रत्येकाला आपले मत मांडण्याचा, आंदोलन करण्याचा आणि मागण्या मांडण्याचा संविधानाने अधिकार दिला आहे. परंतु त्या प्रक्रियेत महात्मा फुले, शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांसारख्या महापुरुषांविषयी अवमानकारक भाषा वापरणे किंवा त्यांचा राजकीय अथवा सामाजिक वादात वापर करणे योग्य ठरणार नाही. हे महापुरुष कोणत्याही एका समाजाचे नसून संपूर्ण देशाचे प्रेरणास्थान आहेत.

आजची गरज संघर्ष वाढविण्याची नाही, तर संवाद वाढविण्याची आहे. मतभेद असले तरी ते संविधानिक मार्गाने, विवेकाने आणि परस्पर सन्मान राखून मांडले गेले पाहिजेत. समाजातील फूट कोणाच्याही हिताची नसते. सामाजिक ऐक्य टिकविणे ही प्रत्येकाची सामूहिक जबाबदारी आहे.

प्रश्न एका व्यक्तीचा नाही; प्रश्न आहे चळवळीच्या भवितव्याचा.

आपण मतभेदांमुळे एकमेकांपासून दूर जाणार आहोत की महापुरुषांच्या समतेच्या विचारांभोवती पुन्हा एकत्र उभे राहणार आहोत, याचा गंभीर विचार करण्याची हीच योग्य वेळ आहे.

समाज बदलायचा असेल तर संवाद हवा; संघर्ष नव्हे.

महापुरुषांचा वारसा जपायचा असेल तर परस्पर आदर, संयम आणि सामाजिक ऐक्य हाच खरा मार्ग आहे.