मोर्चा यशस्वी; पण एकजुटीची खरी परीक्षा अजून बाकी!

सामाजिक न्यायाच्या लढ्यात श्रेयवाद नव्हे, तर समाजहित महत्त्वाचे!

20 June, 2026

अग्रलेख

मोर्चा यशस्वी; पण एकजुटीची खरी परीक्षा अजून बाकी!

सामाजिक न्यायाच्या लढ्यात श्रेयवाद नव्हे, तर समाजहित महत्त्वाचे

-सुरेश बोतालजी 

सातारा जिल्हाधिकारी कार्यालयावर नुकताच निघालेला मातंग समाजाचा सामाजिक न्याय संघर्ष मोर्चा हा केवळ एक मोर्चा नव्हता; तो समाजाच्या वेदनांचा, अपेक्षांचा आणि भविष्यासाठीच्या संघर्षाचा सामूहिक उद्गार होता. अनुसूचित जाती आरक्षणाच्या उपवर्गीकरणाच्या मागणीसाठी, वंचित घटकांना न्याय मिळावा यासाठी आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयाची प्रभावी अंमलबजावणी व्हावी या उद्देशाने हजारो समाजबांधव रस्त्यावर उतरले. सातारा जिल्ह्याच्या इतिहासात मातंग समाजाने अनेक आंदोलनं, मोर्चे आणि लढे उभारले आहेत; मात्र या मोर्चाने समाजातील जागृती, सहभाग आणि संघटनशक्तीची नवी जाणीव करून दिली.

विशेष म्हणजे हा मोर्चा कोणत्याही व्यक्तीचा नव्हता, कोणत्याही एका संघटनेचा नव्हता किंवा कोणत्याही एका नेत्याचा नव्हता. हा मोर्चा समाजाचा होता, समाजाच्या मुलाबाळांच्या भविष्याचा होता आणि सामाजिक न्यायाच्या हक्काचा होता. म्हणूनच अनेक कार्यकर्ते, महिला, युवक, ज्येष्ठ नागरिक आणि समाजहिताची तळमळ असलेले नागरिक स्वखर्चाने या आंदोलनात सहभागी झाले. अनेकांनी वाहनांची व्यवस्था केली, काहींनी आर्थिक मदत केली, काहींनी गावोगावी जाऊन जनजागृती केली, तर अनेकांनी शांतपणे संघटनात्मक जबाबदाऱ्या पार पाडल्या.

मोर्चा यशस्वी झाला; पण काही प्रश्न अनुत्तरित राहिले

मोर्चा मोठ्या प्रमाणावर यशस्वी झाला, याबद्दल कोणतेही दुमत नाही. मात्र या यशाच्या पार्श्वभूमीवर काही बाबी चिंताजनक स्वरूपात समोर आल्याची चर्चा विविध स्तरांवर ऐकायला मिळाली. मोर्चादरम्यान काही ठिकाणी पुढे-पुढे करण्याची स्पर्धा, स्वतःचे वर्चस्व दाखवण्याचे प्रयत्न, श्रेय मिळविण्याची धडपड आणि कार्यकर्त्यांमध्ये मतभेद दिसल्याची खंत अनेकांनी व्यक्त केली.

मोर्चा हा समाजाचा असताना तो एखाद्या व्यक्तीचा किंवा गटाचा कार्यक्रम असल्याप्रमाणे वागण्याची मानसिकता समाजहितासाठी घातक ठरू शकते. कोण कोणापेक्षा मोठा, कोणाचा प्रभाव अधिक, कोणाचे योगदान जास्त यावर भर दिला गेला तर मूळ उद्दिष्ट मागे पडते. आंदोलनाचे यश हे कधीच एका व्यक्तीच्या खांद्यावर उभे राहत नाही. त्यामागे शेकडो-अनामिक हात, हजारो पावले आणि असंख्य त्याग दडलेले असतात.

श्रेयवादाचा रोग समाजासाठी धोकादायक

कोणत्याही सामाजिक चळवळीसमोर सर्वात मोठे संकट बाहेरून नसते, तर ते अनेकदा अंतर्गत मतभेदांच्या रूपाने उभे राहते. समाजासाठी राबणाऱ्या कार्यकर्त्यांनी, नेत्यांनी आणि संघटनांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे की, श्रेय घेण्यापेक्षा जबाबदारी स्वीकारणे अधिक महत्त्वाचे असते.

आज अनेक सामाजिक चळवळींचे नुकसान बाह्य शक्तींनी केलेले नाही; तर अंतर्गत अहंकार, गटबाजी आणि श्रेयवादाने केलेले आहे. समाजासाठी झटणाऱ्या व्यक्तींनी परस्परांचा सन्मान राखला पाहिजे. मतभेद असू शकतात; परंतु मनभेद निर्माण होऊ नयेत. कारण समाज एकत्र असेल तर संघर्षाची ताकद वाढते; पण समाजातील नेतृत्वच विभागले गेले तर लढाई कमकुवत होते.

एक मोर्चा म्हणजे अंतिम विजय नव्हे

या आंदोलनाबाबत आणखी एक महत्त्वाची बाब लक्षात घेणे गरजेचे आहे. एक मोठा मोर्चा निघाला, हजारो लोक जमले, निवेदन देण्यात आले म्हणून सर्व प्रश्न सुटले असे होत नाही. प्रत्यक्षात अशा आंदोलनांमुळे लढ्याची सुरुवात होते.

सर्वोच्च न्यायालयाने उपवर्गीकरणाबाबत मार्ग मोकळा केल्याची चर्चा असली, तरी त्याची अंमलबजावणी, त्यावरील प्रशासकीय प्रक्रिया, धोरणात्मक निर्णय आणि त्यानंतरचा परिणाम हा स्वतंत्र विषय आहे. त्यामुळे समाजाने संयम, जागरूकता आणि सातत्य राखणे आवश्यक आहे. एका दिवसाच्या आंदोलनाने दशकांपासूनचे प्रश्न संपत नाहीत. त्यासाठी सातत्यपूर्ण पाठपुरावा, अभ्यासपूर्ण मांडणी आणि संघटित दबाव आवश्यक असतो.

भावनिकतेसोबत अभ्यासाचीही गरज

आरक्षण, उपवर्गीकरण, सामाजिक प्रतिनिधित्व आणि विकास या विषयांवर समाजात मोठ्या प्रमाणावर चर्चा सुरू आहे. मात्र कोणत्याही विषयाकडे केवळ भावनिकतेने पाहून चालणार नाही. अभ्यास, आकडेवारी, धोरणे आणि वास्तव परिस्थिती यांचेही भान ठेवावे लागेल.

समाजाच्या लोकसंख्येचे प्रमाण, शैक्षणिक स्थिती, नोकरीतील प्रतिनिधित्व, आरक्षणातील प्रत्यक्ष लाभार्थी, प्रलंबित रिक्त पदे, विविध क्षेत्रातील सहभाग यांसारख्या बाबींवर अभ्यासपूर्ण चर्चा होणे आवश्यक आहे. कारण केवळ घोषणांनी सामाजिक परिवर्तन घडत नाही; त्यासाठी तथ्यांवर आधारित लढा उभा करावा लागतो.

समाजाच्या विकासाचा व्यापक अजेंडा आवश्यक

आरक्षण हा महत्त्वाचा विषय आहे; परंतु समाजाच्या प्रगतीचा तो एकमेव मार्ग नाही. शिक्षण, उद्योग, उद्योजकता, आर्थिक सक्षमीकरण, कौशल्यविकास, सहकार, व्यवसाय आणि सामाजिक नेतृत्व या क्षेत्रातही समाजाने मोठ्या प्रमाणावर पुढे आले पाहिजे.

आज समाजातील युवक उच्च शिक्षण, तंत्रज्ञान, उद्योग आणि स्पर्धा परीक्षांकडे वळत आहेत. ही सकारात्मक बाब आहे. मात्र त्यासाठी सक्षम सामाजिक वातावरण निर्माण करणे, मार्गदर्शन केंद्रे उभारणे आणि शैक्षणिक संधी वाढविणे यावरही भर दिला पाहिजे.

त्यागी कार्यकर्त्यांचे योगदान विसरता कामा नये

मोर्चा यशस्वी करण्यासाठी अनेक कार्यकर्त्यांनी पडद्यामागे काम केले. काहींनी प्रसिद्धीची अपेक्षा ठेवली नाही. काहींनी आर्थिक मदत केली. काहींनी गावोगावी फिरून लोकांना जागृत केले. काहींनी समाजबांधवांची व्यवस्था पाहिली. अशा सर्व योगदानकर्त्यांचा सन्मान झाला पाहिजे.

समाजकार्य म्हणजे केवळ व्यासपीठावर भाषण करणे नव्हे; तर लोकांमध्ये जाऊन विश्वास निर्माण करणे होय. त्यामुळे प्रसिद्धी मिळाली नाही म्हणून योगदान कमी होत नाही आणि प्रसिद्धी मिळाली म्हणून योगदान मोठे ठरत नाही.

एकजूट हाच खरा विजय

या मोर्चाने एक गोष्ट स्पष्ट केली आहे—मातंग समाजामध्ये जागृती आहे, संघर्षाची तयारी आहे आणि न्यायासाठी उभे राहण्याची ताकद आहे. मात्र ही ताकद टिकवून ठेवण्यासाठी एकजूट आवश्यक आहे.

उद्याच्या काळात समाजासमोर अनेक प्रश्न उभे राहतील. आरक्षण, शिक्षण, रोजगार, सामाजिक प्रतिनिधित्व, आर्थिक प्रगती, खाजगी क्षेत्रातील संधी, शासकीय योजनांचा लाभ आणि सामाजिक सन्मान यासाठी संघर्ष करावा लागणार आहे. अशा वेळी एकमेकांवर टीका करण्याऐवजी एकमेकांचे हात बळकट करणे गरजेचे आहे.

समाज मोठा, व्यक्ती लहान

कोणताही नेता, कार्यकर्ता किंवा संघटना समाजापेक्षा मोठी नसते. समाजामुळे नेतृत्व निर्माण होते; नेतृत्वामुळे समाज निर्माण होत नाही. त्यामुळे समाजहित हेच सर्वोच्च मानले पाहिजे.

साताऱ्यातील हा मोर्चा निश्चितच ऐतिहासिक ठरला आहे. मात्र त्याचे खरे यश हजारोंची गर्दी नव्हे, तर त्यातून निर्माण होणारी दीर्घकालीन एकजूट असेल. श्रेयवाद, अहंकार आणि गटबाजी बाजूला ठेवून जर समाज एकसंघ राहिला, तर कोणतीही लढाई अवघड राहणार नाही.

आज गरज आहे ती संघर्षाची, संयमाची आणि एकजुटीची. कारण सामाजिक न्यायाचा प्रवास अजून संपलेला नाही; तो आता नव्या टप्प्यात प्रवेश करत आहे. समाजाने हातात हात घालून, परस्परांचा आदर राखून आणि व्यापक हित डोळ्यासमोर ठेवून पुढे जाणे, हाच या मोर्चाचा खरा संदेश ठरला पाहिजे.