संघर्ष, विचार आणि सामाजिक न्यायाचा अखंड प्रवास : प्रा. डॉ. मच्छिंद्र सकटे यांचे वैचारिक नेतृत्व

एका व्यक्तीची नव्हे, एका चळवळीची कथा

24 June, 2026

सुरेश बोतालजी संपादक जरंडेश्वर समाचार 

महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की त्यांचे कार्य, त्यांची भूमिका आणि त्यांचा संघर्ष यांचे मूल्यमापन केवळ व्यक्ती म्हणून करता येत नाही. ती व्यक्ती एका विचारप्रवाहाचे प्रतिनिधित्व करत असते. तिच्या जीवनाचा आलेख हा समाजातील उपेक्षित, वंचित आणि दुर्लक्षित घटकांच्या वेदनांचा, आशांचा आणि स्वाभिमानाच्या लढ्याचा दस्तऐवज बनतो. प्रा. डॉ. मच्छिंद्र सकटे हे असेच एक व्यक्तिमत्त्व आहे.

गेल्या तीन दशकांहून अधिक काळ महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि वैचारिक क्षेत्रात सातत्याने कार्यरत असलेले प्रा. डॉ. मच्छिंद्र सकटे हे केवळ एका संघटनेचे संस्थापक नाहीत; ते एका विचाराचे वाहक, एका चळवळीचे शिल्पकार आणि सामाजिक न्यायाच्या प्रश्नांना सातत्याने अधोरेखित करणारे आंदोलनकारी नेतृत्व आहेत. त्यांच्या कार्याचा विचार करताना केवळ दलित महासंघ, मातंग समाज किंवा काही विशिष्ट आंदोलनांपुरते मर्यादित राहून चालत नाही. त्यांच्या कार्यामागे सामाजिक विषमता, ऐतिहासिक अन्याय आणि संविधानिक मूल्यांवरील दृढ निष्ठा यांचा व्यापक संदर्भ आहे.

आज महाराष्ट्रात सामाजिक न्यायाच्या प्रश्नांवर अनेक स्तरांवर चर्चा होत असताना, आरक्षण, प्रतिनिधित्व, सांस्कृतिक अस्मिता आणि सामाजिक समता यांसारख्या विषयांवर सातत्याने आवाज उठवणाऱ्या व्यक्तींमध्ये प्रा. डॉ. मच्छिंद्र सकटे यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते.

अण्णाभाऊंच्या भूमीतून घडलेले नेतृत्व

१८ डिसेंबर १९६४ रोजी मुंबई येथे जन्मलेल्या मच्छिंद्र सकटे यांची मूळ मुळे सांगली जिल्ह्यातील विटा तालुक्यातील ढवळेश्वर परिसराशी जोडलेली आहेत. शिक्षणाच्या काळातच त्यांच्यामध्ये सामाजिक प्रश्नांविषयीची संवेदनशीलता निर्माण झाली. विटा येथील बाळवंत महाविद्यालयातील शिक्षणाने त्यांना बौद्धिक पाया दिला, तर समाजशास्त्राच्या अभ्यासाने सामाजिक वास्तवाकडे पाहण्याची चिकित्सक दृष्टी दिली.

समाजशास्त्रातील उच्च शिक्षण आणि संशोधनामुळे त्यांना समाजरचनेतील विषमता, जातीय संरचना, सामाजिक बहिष्कार आणि आर्थिक मागासलेपण यांचे सखोल आकलन झाले. त्यामुळे त्यांच्या पुढील आंदोलनांना केवळ भावनिक आधार नव्हता; तर त्यामागे अभ्यास, आकडेवारी आणि ऐतिहासिक संदर्भांची भक्कम बैठक होती.

फुले, शाहू, आंबेडकर आणि लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांच्या विचारांचा प्रभाव त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर स्पष्टपणे दिसून येतो. विशेषतः अण्णाभाऊ साठे यांच्या साहित्याने आणि सामाजिक जाणिवेने त्यांना वंचित समाजाच्या प्रश्नांकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहण्याची प्रेरणा दिली.

दलित महासंघ : संघटनात्मक संघर्षाची नवी दिशा

५ जुलै १९९२ हा दिवस महाराष्ट्राच्या सामाजिक चळवळींच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा मानावा लागेल. याच दिवशी प्रा. डॉ. मच्छिंद्र सकटे आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ‘दलित महासंघ’ या संघटनेची स्थापना केली.

त्या काळात दलित राजकारण आणि सामाजिक चळवळींमध्ये विविध प्रवाह अस्तित्वात होते. मात्र अनेक उपेक्षित घटकांना आपले प्रश्न मांडण्यासाठी स्वतंत्र व्यासपीठ मिळत नसल्याची भावना निर्माण झाली होती. या पार्श्वभूमीवर दलित महासंघाचा जन्म झाला.

संघटना उभारणे ही एक गोष्ट असते; पण ती टिकवून ठेवणे आणि तिला राज्यव्यापी स्वरूप देणे ही पूर्णपणे वेगळी प्रक्रिया असते. प्रा. सकटे यांनी गेल्या तीन दशकांत दलित महासंघाला पश्चिम महाराष्ट्रापुरते मर्यादित ठेवले नाही. विदर्भ, मराठवाडा, उत्तर महाराष्ट्र आणि कोकणातील अनेक जिल्ह्यांपर्यंत त्यांनी संघटनेचे जाळे निर्माण केले.

आज दलित महासंघाची ओळख केवळ आंदोलन करणारी संघटना अशी नाही; तर सामाजिक प्रबोधन, वैचारिक जागृती, सांस्कृतिक पुनर्जागरण आणि हक्कांच्या प्रश्नांवर लढा देणारी चळवळ म्हणून निर्माण झाली आहे.

आरक्षणातील उपवर्गीकरणाचा सातत्यपूर्ण आग्रह

प्रा. डॉ. मच्छिंद्र सकटे यांच्या सामाजिक कार्याचा केंद्रबिंदू ठरलेला विषय म्हणजे अनुसूचित जातींमधील आरक्षणाचे उपवर्गीकरण.

आरक्षणाच्या लाभाचे वितरण समतोल पद्धतीने होत नसल्याचा मुद्दा त्यांनी सातत्याने मांडला. अनुसूचित जातींतील काही समाजघटक तुलनेने अधिक लाभ घेत असताना, काही घटक अजूनही विकासाच्या मुख्य प्रवाहापासून दूर आहेत, असे त्यांचे प्रतिपादन राहिले.

त्यामुळे अनुसूचित जातींचे ‘अ, ब, क, ड’ असे वर्गीकरण करून सर्व घटकांना न्याय मिळावा, ही मागणी त्यांनी राज्यभर नेली. या प्रश्नासाठी त्यांनी मोर्चे, धरणे, परिषद, अभ्यासवर्ग, निवेदने, उपोषणे आणि जनजागृती अभियानांची मालिका उभारली.

या मागणीशी सर्वजण सहमत असतीलच असे नाही. परंतु या प्रश्नाला राज्याच्या सार्वजनिक चर्चेत स्थान मिळवून देण्यात प्रा. सकटे यांचे योगदान महत्त्वाचे आहे. सामाजिक न्यायाच्या संकल्पनेचा पुनर्विचार करण्यास त्यांनी समाज आणि शासनाला भाग पाडले.

आंदोलन आणि अभ्यास यांचा दुर्मिळ संगम

भारतीय सामाजिक चळवळींच्या इतिहासात अनेक आंदोलनकर्ते दिसतात आणि अनेक अभ्यासकही दिसतात. परंतु आंदोलनाला बौद्धिक आधार देणारे आणि अभ्यासाला जनआंदोलनाची धार देणारे नेतृत्व तुलनेने कमी आढळते.

प्रा. डॉ. मच्छिंद्र सकटे यांचे वैशिष्ट्य याच ठिकाणी आहे.

त्यांच्या भाषणांत केवळ घोषणा नसतात; तर सामाजिक इतिहासाचे संदर्भ असतात. त्यांच्या लेखनात केवळ टीका नसते; तर पर्यायी विचार मांडण्याची क्षमता असते. त्यांच्या आंदोलनांत केवळ संताप नसतो; तर प्रश्नांची संरचनात्मक कारणमीमांसा असते.

म्हणूनच त्यांची प्रतिमा एका आक्रमक आंदोलनकर्त्याची असली तरी त्यामागे अभ्यासू संशोधक आणि चिकित्सक विचारवंत दडलेला आहे.

अण्णाभाऊ साठे : अस्मितेच्या लढ्याचे केंद्र

प्रा. सकटे यांच्या कार्यातील एक महत्त्वाचा अध्याय म्हणजे लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांच्या कार्याचा गौरव आणि प्रसार.

अण्णाभाऊ साठे हे केवळ साहित्यिक नव्हते; ते वंचितांच्या वेदनेचे आणि प्रतिकाराचे प्रतीक होते. त्यांच्या विचारांना राष्ट्रीय स्तरावर योग्य सन्मान मिळावा यासाठी प्रा. सकटे यांनी सातत्याने प्रयत्न केले.

अण्णाभाऊ साठे यांना भारतरत्न पुरस्कार मिळावा, त्यांच्या नावाने संशोधन आणि प्रशिक्षण संस्था उभारली जावी, त्यांच्या साहित्याचा व्यापक अभ्यास व्हावा, त्यांच्या स्मारकांचे संवर्धन व्हावे, या मागण्यांसाठी त्यांनी राज्यव्यापी चळवळी उभारल्या.

अण्णाभाऊंच्या वारशाला सामाजिक न्यायाच्या व्यापक प्रश्नांशी जोडण्याचे काम त्यांनी सातत्याने केले.

‘आर्टी’ संस्थेसाठीचा लढा

बार्टीच्या धर्तीवर लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे संशोधन व प्रशिक्षण संस्था स्थापन व्हावी, ही मागणी अनेक वर्षे प्रलंबित होती.

या मागणीसाठी प्रा. सकटे यांनी विविध प्रकारची आंदोलने केली. शासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी मोर्चे, निवेदने, धरणे आणि उपोषणे आयोजित केली.

अखेरीस शासनाने या मागणीची दखल घेतली आणि संस्थेच्या स्थापनेचा मार्ग मोकळा झाला. हा केवळ प्रशासकीय निर्णय नव्हता; तर सातत्यपूर्ण संघर्षाच्या शक्तीचा पुरावा होता.

वीर फकीराच्या स्मृतींचे पुनरुज्जीवन

इतिहास हा केवळ राजे-महाराजांचा नसतो. समाजाच्या स्मृतींमध्ये अनेक लोकनायक असतात. अशाच लोकनायकांपैकी एक म्हणजे वीर फकीरा.

प्रा. सकटे यांनी वीर फकीराच्या कार्याला नव्याने प्रकाशझोतात आणण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या स्मृतींचे जतन, इतिहास संशोधन, स्मारक निर्मिती आणि जनजागृती यासाठी त्यांनी विशेष मोहिमा राबवल्या.

समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृती जिवंत ठेवण्याचे हे कार्य सामाजिक न्यायाच्या चळवळीइतकेच महत्त्वाचे आहे, असे त्यांचे मत राहिले आहे.

वाद आणि वैचारिक प्रश्न

कोणत्याही सक्रिय नेतृत्वाभोवती वाद निर्माण होतात. प्रा. सकटे यांनाही त्याला अपवाद म्हणता येणार नाही.

त्यांच्या काही राजकीय आणि सामाजिक भूमिकांवर प्रश्न उपस्थित झाले. काही कार्यक्रमांतील सहभाग, काही राजकीय समीकरणे आणि काही रणनीतिक निर्णयांमुळे त्यांच्यावर टीकाही झाली.

मात्र, कोणत्याही सामाजिक कार्यकर्त्याचे मूल्यमापन करताना त्याच्या संपूर्ण कार्याचा विचार करणे आवश्यक असते. कारण आंदोलनाच्या राजकारणात अनेकदा संवाद, संघर्ष आणि व्यूहनीती यांचे गुंतागुंतीचे मिश्रण असते.

त्यांच्या समर्थकांच्या मते, प्रा. सकटे यांनी प्रत्येक व्यासपीठाचा वापर वंचित समाजाचे प्रश्न मांडण्यासाठी केला. तर टीकाकारांच्या मते, काही भूमिकांमध्ये अधिक स्पष्टता अपेक्षित होती.

हा वाद भविष्यातही सुरू राहील. परंतु त्यातून त्यांच्या योगदानाचे महत्त्व कमी होत नाही.

वैचारिक नेतृत्वाची खरी ओळख

प्रा. डॉ. मच्छिंद्र सकटे यांची खरी ताकद त्यांच्या संघटनशक्तीत नाही; ती त्यांच्या वैचारिक बांधिलकीत आहे.

त्यांनी सामाजिक न्यायाचा प्रश्न केवळ निवडणुकांच्या चौकटीत मांडला नाही. त्यांनी तो संविधान, समता, प्रतिनिधित्व आणि मानवी प्रतिष्ठेच्या संदर्भात मांडला.

त्यांच्या लेखनातून, व्याख्यानांतून आणि चळवळींतून सातत्याने एक संदेश उमटतो—समाजाच्या सर्वात शेवटच्या घटकापर्यंत न्याय पोहोचला नाही, तर लोकशाहीची प्रक्रिया अपूर्ण राहते.

ही भूमिका आजच्या काळात अधिक महत्त्वाची ठरते.

निष्कर्ष : एका संघर्षशील परंपरेचा वारसा

आज महाराष्ट्रातील सामाजिक चळवळी नव्या वळणावर उभ्या आहेत. तंत्रज्ञान, बाजारव्यवस्था आणि बदलत्या राजकीय समीकरणांच्या युगात सामाजिक न्यायाचे प्रश्न नव्या स्वरूपात समोर येत आहेत.

अशा काळात तीन दशकांहून अधिक काळ सातत्याने संघर्ष करणाऱ्या, विचार मांडणाऱ्या आणि संघटन उभारणाऱ्या नेतृत्वाकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे.

प्रा. डॉ. मच्छिंद्र सकटे यांचा प्रवास हा एका व्यक्तीच्या यशाचा प्रवास नाही; तो सामाजिक प्रतिनिधित्वाच्या शोधाचा प्रवास आहे. तो एका समाजाच्या स्वाभिमानाचा प्रवास आहे. तो संविधानिक मूल्यांवरील श्रद्धेचा प्रवास आहे.

इतिहास एखाद्या व्यक्तीचे मूल्यमापन करताना केवळ तिच्या यशापयशाची नोंद घेत नाही; तो तिच्या संघर्षाची दिशा, तिच्या विचारांची खोली आणि समाजावर झालेल्या परिणामांची नोंद घेतो.

त्या कसोटीवर पाहिले तर प्रा. डॉ. मच्छिंद्र सकटे हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक चळवळीतील एक महत्त्वपूर्ण अध्याय ठरतात. संघर्ष त्यांच्या स्वभावात आहे, विचार त्यांच्या कर्तृत्वाचा पाया आहे आणि सामाजिक न्याय ही त्यांच्या आयुष्याची केंद्रस्थानी असलेली प्रेरणा आहे.

म्हणूनच त्यांच्या प्रवासाकडे पाहताना एका व्यक्तीचे चरित्र वाचल्याची भावना होत नाही; तर महाराष्ट्रातील वंचित समाजाच्या आशा, आकांक्षा आणि स्वाभिमानाच्या लढ्याचा एक जिवंत इतिहास वाचत असल्याचा अनुभव येतो.