डोपिंग: क्षणिक यशाचा मोह की तरुण पिढीचा विनाश?;डोपिंगचे गंभीर परिणाम: आरोग्य आणि करिअरचा नाश

रक्त डोपिंग (Blood Doping): याद्वारे रक्तातील ऑक्सिजन वाहून नेण्याची क्षमता कृत्रिमरीत्या वाढवली जाते. ​जीन डोपिंग (Gene Doping): स्नायूंची ताकद वाढवण्यासाठी जनुकीय पातळीवर छेडछाड केली जाते.

22 January, 2026

डोपिंग: क्षणिक यशाचा मोह की तरुण पिढीचा विनाश?

​— सुरेश बोतालजी, पत्रकार 

लोकहिताचा प्रबोधनात्मक स्तंभ

​आजचा काळ स्पर्धेचा आहे. “लवकर यश, लगेच प्रसिद्धी आणि पटकन पैसा” ही मानसिकता समाजात खोलवर रुजत चालली आहे. शिक्षण, नोकरी आणि व्यवसायाप्रमाणेच क्रीडाक्षेत्रही या ‘शॉर्टकट’ संस्कृतीपासून अलिप्त राहिलेले नाही. मेहनत, सातत्य, शिस्त आणि संयम या चतु:सूत्रीवर उभ्या असलेल्या क्रीडा जगतात ‘डोपिंग’ (अनैतिक औषधसेवन) सारखा घातक प्रकार शिरकाव करतो आहे. ही बाब केवळ खेळाडूंनाच नव्हे, तर संपूर्ण समाजाला अंतर्मुख करणारी आहे.

​ग्रामीण भागापर्यंत पोहोचलेले विष

​पूर्वी डोपिंगची समस्या केवळ राष्ट्रीय किंवा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील खेळाडूंपुरती मर्यादित होती. मात्र, आता हे विष निमशहरी आणि ग्रामीण भागांतील मैदानांपर्यंत पोहोचले आहे. आज अनेक तरुण खेळाडू ताकद वाढवण्यासाठी, शरीर सुडौल दिसावे म्हणून किंवा निवड चाचणीत टिकून राहण्यासाठी स्टिरॉइड्स, बेकायदेशीर प्रोटीन पावडर आणि इंजेक्शनचा आधार घेत आहेत. जिम, फिटनेस सेंटर, अप्रमाणित ट्रैनर्स आणि सोशल मीडियावरील अर्धवट सल्ले यामुळे तरुणांचे आरोग्य अक्षरशः जुगारावर लावले जात आहे.

​क्षणिक 'फायदे' आणि कायमस्वरूपी फसवणूक

​अनैतिक औषधसेवनामुळे काही काळासाठी ताकद वाढते, सहनशक्ती सुधारल्यासारखी वाटते आणि कामगिरीत (Performance) सुधारणा होते. त्यामुळे खेळाडूला आपण इतरांपेक्षा सरस ठरत असल्याचा भास होतो. मात्र, हा फायदा क्षणिक असतो. हा शॉर्टकट यशाचा नसून अपयशाच्या दरीत नेणारा वेगवान मार्ग आहे, हे अनेकांना उशिरा समजते.

​डोपिंगचे गंभीर परिणाम: आरोग्य आणि करिअरचा नाश

​डोपिंगचे दुष्परिणाम अत्यंत भयावह आहेत. यामध्ये प्रामुख्याने खालील धोके संभवतात:

• ​शारीरिक व्याधी: हार्मोनल बिघाड, हृदयविकार, यकृत व मूत्रपिंडांचे गंभीर आजार.
• ​मानसिक परिणाम: मानसिक अस्थैर्य, टोकाचे आक्रमक वर्तन आणि नैराश्य.
• ​कायदेशीर कारवाई: डोपिंग चाचणीत दोषी आढळल्यास खेळाडूवर आजीवन बंदी येऊ शकते.
• ​सामाजिक प्रतिष्ठा: खेळाडूची कारकिर्द तर संपतेच, पण कुटुंबाची स्वप्ने उद्ध्वस्त होऊन समाजातही बदनामी होते.

​वाढता धोका आणि आधुनिक प्रकार

​आज डोपिंग केवळ गोळ्या किंवा इंजेक्शनपुरते मर्यादित राहिलेले नाही.

1. ​रक्त डोपिंग (Blood Doping): याद्वारे रक्तातील ऑक्सिजन वाहून नेण्याची क्षमता कृत्रिमरीत्या वाढवली जाते.
2. ​जीन डोपिंग (Gene Doping): स्नायूंची ताकद वाढवण्यासाठी जनुकीय पातळीवर छेडछाड केली जाते.
3. ​यांत्रिक डोपिंग (Mechanical Doping): सायकलिंगसारख्या खेळांत लपवलेली उपकरणे वापरली जातात. अॅनाबॉलिक स्टिरॉइड्स, ईपीओ (EPO) आणि मानवी वाढ संप्रेरकांचा (HGH) वाढता वापर खेळाच्या 'फेअर प्ले' या तत्त्वावर थेट आघात करत आहे.

​जबाबदार कोण? खेळाडू की व्यवस्था?

​केवळ खेळाडूंना दोष देऊन हा प्रश्न सुटणार नाही. योग्य प्रशिक्षकांचा अभाव, शास्त्रीय मार्गदर्शनाची कमतरता आणि आहाराविषयीचे अज्ञान यामुळे तरुण चुकीच्या मार्गाकडे वळतात. ग्रामीण भागात क्रीडा सल्ल्याची सक्षम यंत्रणा उपलब्ध नाही. ही जबाबदारी क्रीडा विभाग, शाळा-महाविद्यालये आणि क्रीडा संघटनांनी एकत्रितपणे स्वीकारणे आवश्यक आहे.

​तरुणांसाठी संदेश: मेहनत हाच खरा मार्ग

​खेळ हा आयुष्य घडवणारा संस्कार आहे, ते आयुष्य उद्ध्वस्त करण्याचे साधन नाही. खरे यश हे घामातून आणि परिश्रमातून मिळते. आकर्षक जाहिराती आणि सोशल मीडियावरील सल्ल्यांना बळी पडून स्वतःच्या आयुष्याची राखरांगोळी करू नका. डोपिंगमुळे मिळणारे पदक हे गौरवाचे नसून फसवणुकीचे प्रतीक असते.

​ लोकहितासाठी ठोस उपायांची गरज

​आज क्रीडाक्षेत्रात व्यापक जनजागृतीची आवश्यकता आहे. प्रशिक्षकांची अधिकृत नोंदणी, फिटनेस सेंटर्सवर कडक नियंत्रण आणि शाळा-कॉलेजांमध्ये 'अनैतिक औषधसेवन विरोधी' (Anti-Doping) कार्यशाळा घेणे ही काळाची गरज आहे. पदकांच्या संख्येपेक्षा खेळाडूचे आरोग्य आणि त्याचे भविष्य अधिक महत्त्वाचे आहे. जर आपण आजच या शॉर्टकट संस्कृतीला ठाम नकार दिला नाही, तर उद्याची पिढी मैदानाकडे प्रेरणेने नव्हे तर भीतीपोटी पाहील.

​मेहनत, शिस्त आणि नैतिकता हाच क्रीडाक्षेत्राच्या विकासाचा आणि राष्ट्रहिताचा खरा मार्ग आहे.