पत्रकारितेचा प्रवास: रोमपासून आधुनिक जगापर्यंत — पत्रकार दिनानिमित्त खास

रोमचा ‘Acta Diurna’— पत्रकारितेची पहिली पायरी 2️⃣ जर्मनीत जन्मले आधुनिक वृत्तपत्र ; इंग्लंडने शिकवलं जबाबदार प्रसारमाध्यमांचं भान

06 January, 2026

लोकशाही, जनजागृती आणि सामाजिक परिवर्तन यांची शक्ती असलेली पत्रकारिता आज जगाच्या प्रत्येक कोपऱ्यात पोहोचली आहे. पण तिची बीजं प्राचीन काळात पेरली गेली. इतिहास सांगतो की पत्रकारितेचा प्रवास हा समाजाला जबाबदार ठेवणाऱ्या ‘सत्यशोधा’ची कथा आहे.

रोममध्ये आद्यरूप

इ.स.पूर्व 59 मध्ये रोम साम्राज्यात “Acta Diurna” हे सार्वजनिक माहितीपत्र लावले जाई. शासननिर्णय, न्यायालयीन बातम्या आणि जनतेशी संबंधित घडामोडी यामधून पोहोचत. यालाच पत्रकारितेचं पहिलं रूप मानलं गेलं.

जर्मनी — आधुनिक वृत्तपत्राचा जन्म

छापखान्याच्या उदयानंतर 1605 मध्ये जर्मनी (स्ट्रासबुर्ग) येथे योहान कॅरोलसने “Relation” सुरू केले. नियमित प्रकाशन, बातम्यांची मांडणी आणि संपादकीय दृष्टिकोन—यामुळे हेच पहिलं आधुनिक वृत्तपत्र ठरलं.

इंग्लंड — नियमन आणि जबाबदारी

१७व्या–१८व्या शतकात इंग्लंडमध्ये प्रसारमाध्यमांनी सत्ता-धोरणांवर प्रश्न विचारायला सुरुवात केली. सेन्सॉरशिप, स्वातंत्र्य आणि पत्रकारितेची जबाबदार भूमिका या ठिकाणी आकाराला आली.

फ्रान्स — क्रांतीचा आवाज

फ्रेंच क्रांतीच्या काळात वृत्तपत्रांनी लोकमत एकत्र आणले. विचारस्वातंत्र्य, समानता आणि नागरिकहक्क यांची चर्चा प्रसारमाध्यमांनी व्यापक केली — पत्रकारितेचा जनआंदोलनांवर परिणाम येथे दिसून आला.

अमेरिका — तपासणी पत्रकारितेचा पाया

१९व्या–२०व्या शतकात अमेरिकेत तपासणी पत्रकारिता (Investigative Journalism) विकसित झाली. भ्रष्टाचार, कामगार हक्क, सार्वजनिक आरोग्य इत्यादी विषय उघडकीस आणत पत्रकारांनी लोकशाही मजबूत केली.

जपान — आधुनिक आशियाई पत्रकारिता

मेइजी काळात जपानने आधुनिक शिक्षणासोबत वृत्तपत्रांना प्रोत्साहन दिले. बातम्या, विज्ञान आणि सार्वजनिक जीवनाबद्दलची माहिती समाजात सुसंस्कृत संवादाची संस्कृती निर्माण करू लागली.

भारत — स्वातंत्र्यपूर्व संघर्षातील धाडसी आवाज

भारतामध्ये पत्रकारितेचा प्रारंभ 1780, कोलकाता येथे जेम्स ऑगस्टस हिकीच्या “Hicky’s Bengal Gazette” पासून झाला. स्वातंत्र्यपूर्व काळात वृत्तपत्रांनी ब्रिटिश सत्तेला प्रश्न विचारले —

राजाराम मोहनरॉय, लोकमान्य टिळक, पुढे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी पत्रकारितेला सामाजिक न्याय आणि राष्ट्रनिर्मितीचं साधन बनवलं.

आंबेडकरांची मूकनायक, बहिष्कृत भारत, जनता ही पत्रं केवळ दलितांसाठी नव्हे, तर संपूर्ण समाजासाठी समता-लोकशाहीचा धडा देणारी ठरली.

मग ‘पत्रकार दिन’ का?

पत्रकार दिन म्हणजे सत्य, पारदर्शकता आणि लोकहिताच्या मूल्यांचा सन्मान.

नवीन तंत्रज्ञान, सोशल मीडिया आणि वेगवान माहितीप्रवाह यामुळे आव्हाने वाढली—परंतु पत्रकारितेचं ध्येय बदललेलं नाही:

तथ्य शोधणे, सत्तेला प्रश्न विचारणे आणि नागरिकांना विश्वसनीय माहिती देणे.

सारांश: पत्रकारितेची महत्त्वाची टप्पे (ठळक देश)

1️⃣ रोम — Acta Diurna : पत्रकारितेचं आद्यरूप

2️⃣ जर्मनी — Relation : आधुनिक वृत्तपत्राचा जन्म

3️⃣ इंग्लंड — जबाबदार आणि स्वायत्त पत्रकारिता

4️⃣ फ्रान्स — क्रांती आणि लोकमत

5️⃣ अमेरिका — तपासणी पत्रकारिता

6️⃣ जपान — आधुनिक आशियाई वृत्तसंस्कृती

7️⃣ भारत — 1780 पासून लोकजागृती व स्वातंत्र्यलढा

आज पत्रकार दिनाच्या निमित्ताने पत्रकारितेच्या या दीर्घ प्रवासाला सलाम —

कारण स्वतंत्र पत्रकारिता म्हणजे स्वतंत्र समाजाचा श्वास.